30 jaar
Terwisscha ­& Wagenaar

Terwisscha & Wagenaar bestaat 30 jaar! De tijd heeft niet stilgestaan, net zo min als Kees Terwisscha van Scheltinga en Ben Wagenaar. Typemachines, fax en een uitgebreid knipselarchief, het is nog amper voor te stellen. Ze zagen technieken, de maatschappij en de wereld veranderen, en ondertussen maakte hun werk net zulke grote ontwikkelingen door. Al was het maar dat ze naast Schrijfburo Terwisscha & Wagenaar ook een Planburo en Vormburo aan hun bedrijf toevoegden. Altijd druk voor anderen, staan ze toch even stil bij hun jubileum.

Ja, ze vinden het bijzonder, die 30 jaar. Ze studeerden af tijdens de recessie van de jaren ‘80. Banen waren er niet. Met het Schrijfburo creëerden ze hun eigen werk. Kees en Ben, een eigenzinnige Fries en een nuchtere Noord-Hollander. Of is het andersom? Ze leerden elkaar kennen bij een vrijwilligerskrant in Leeuwarden, bedoeld als werkervaringsplek. Toen Kees als redacteur aan de slag kon bij de Friese Pers, startte Ben niet veel later, samen met een compagnon, het Schrijfburo waar Kees zich na drie jaar bij aansloot.

Ben: “Er waren toen veel freelancers. Eenpitters die het of smoordruk hadden of niets te doen. Wij meenden dat we als bureau meer continuïteit konden bieden, met als voordeel dat je elkaar aanvult en versterkt.” Waar de grotere reclamebureaus zich qua schrijfwerk richtten op short copy, was Schrijfburo Terwisscha & Wagenaar vooral van de inhoud, journalistieke aanpak en lange verhalen. Kees: “Dat pakte goed uit.”

Na enkele jaren te hebben gewerkt vanuit een zolderetage aan de Zuidergrachtswal, kregen zij de kans een voormalig justitiepand te bemachtigen. Een gemeentelijk monument midden in de binnenstad van Leeuwarden: een ingetogen en toch markant pand op de hoek van de Keizersgracht en Druifstreek. Begin 20e eeuw gebouwd als kantoor van de tegenovergelegen gevangenis de Blokhuispoort.

Hilarisch
Vooral in die begintijd maakten ze bijzondere en hilarische dingen mee. Kees moet denken aan een ontmoeting in Doesburg. “Dat was met een heel klein mannetje met een enorme bouvier en een mooie dochter. Ergens driehoog achter op een zolderkamer waar het steenkoud was, behalve de straalkachel pal in mijn rug.” Ze vermaken zich nog steeds over een advocaat die Kees interviewde voor een ondernemersblad. “Die wilde daarna de tijd van het interview in rekening brengen.”

Omdat ze veel deden voor de NDC Mediagroep (toen Friese Pers), schreven ze voor het concurrerende Friesch Dagblad onder pseudoniem. Ze zullen ook niet snel vergeten hoe een aantal kostbare, geleende advertenties verloren ging. Ben: “We maakten een krant voor een reisbureau. De advertenties werden toen nog aangeleverd op drukvellen die na gebruik moesten worden teruggestuurd. Maar niet te geloven: de postwagon van de trein vloog in brand!”

Floppy’s en fax
Technisch is er veel veranderd. De typemachine maakte al snel plaats voor de eerste pc’s. “Die werkten met van die slappe floppydiscs met vrijwel 0,0 geheugen. Ons werk verstuurden we op die discs per post of we leverden ze persoonlijk af.” Ook de fax staat nog levendig in hun geheugen. Een geprint verhaal ging via deze weg ter inzage naar de geïnterviewde, om later piepend en zoemend weer binnen te komen, voorzien van handgeschreven opmerkingen. Wat nog jarenlang bleef en steeds verder uitgroeide, was hun knipselarchief, de bibliotheek van het bedrijf. Kees: “In dat internetloze tijdperk hadden we abonnementen op diverse kranten en tijdschriften. Die plozen we helemaal uit en we bewaarden alles wat bruikbaar was. Het lijkt een eeuw geleden, sinds we e-mail, internet en mobiele telefoon de normaalste zaak van de wereld zijn gaan vinden.”

Wereld in verandering
Ook maatschappelijk zagen ze Fryslân, Noord-Nederland en de rest van de wereld veranderen. Kees: “Gemeenten en provincies bijvoorbeeld die eerst wat in zichzelf gekeerd waren, zijn steeds meer gaan samenwerken rond grote thema’s als waddengebied, klimaatverandering, natuurinclusieve landbouw, circulaire economie en duurzaamheid.” Ben: “Denk ook aan de opkomst van de Europese Unie, aan globalisering en nu ‘glokalisering’. En we waren getuige van vier crisissen: de economische crisis toen we begonnen, de internetbubbel rond Nina Brink, de kredietcrisis door het instorten van de Amerikaanse huizenmarkt en vervolgens de banken, en nu de coronacrisis.”

Van straatveger tot staatssecretaris
Wat Ben, Kees en hun medewerkers deden en voor wie, veranderde ook. Het was eerst vooral een kwestie van alles aanpakken en ondertussen ervaring opdoen. Ben: “We kwamen er wat moeilijk tussen, vooral in Friesland waar iedereen elkaar kent, maar uiteindelijk werden we grootleveranciers. We schreven ons te pletter. We hadden interviews in heel Nederland over elk denkbaar onderwerp en voor alle sectoren. En met allerlei mensen, van een straatveger tot een staatssecretaris. Soms deden we vier verhalen op een dag.” Het ene onderwerp sprak in eerste

instantie meer aan dan het andere, maar enige verdieping en een enthousiaste geïnterviewde kan daar zomaar verandering in brengen. Ben: “Als we één ding hebben geleerd: overal zit een verhaal in.”

Drie decennia
Terugblikkend op drie decennia, zien ze de ontwikkelingen bij Terwisscha & Wagenaar. “We begonnen vooral met business-to-business en journalistiek werk”, zegt Kees. “Losse artikelen en later ook hele magazines. Het effect was dat we kennis opdeden over heel veel onderwerpen en sectoren en dat we een brede blik kregen op het sociaaleconomische klimaat, vooral in Noord-Nederland. Opdrachtgevers en geïnterviewden vonden het prettig dat we wisten waar het over ging.”

Later kwam er pr en communicatie bij. Ben: “We gingen meer aan de slag voor bedrijven, reclamebureaus, overheden en maatschappelijke organisaties. Zo bedienden we een breed spectrum en kregen we zicht op hoe organisaties werken, hoe de processen lopen en op het samenwerken in netwerken.” Hun werk werd inhoudelijker en door langdurige samenwerkingen – soms in de vorm van detachering – leerden ze de bedrijven en instellingen ook intern goed kennen. Ze voelden zich vooral betrokken bij onderwerpen op het snijvlak van landschap, milieu, natuur, cultuur, recreatie en toerisme, zorg, welzijn en onderwijs.

Ze startten een adviestak en stortten zich met webbouwers ook op de wereld van de digitale communicatie. Zo werkten ze aan communicatieplannen, magazines, boeken, brochures, websites, aanbestedingen en nieuwsbrieven voor SNN, Veiligheidsregio’s Deloitte, CJIB, Cendris, Landschapsbeheer Friesland, Natuurmonumenten, Landschappen NL, Dienst Justitiële Inrichtingen, Stenden en NHL, gemeenten en provincies. In deze tijd schreven ze ook de eerste grote subsidieaanvraag voor het Waddenfonds, over de herplant van iepen in het waddengebied.

In de afgelopen tien jaar leidde dat tot steeds omvangrijkere en complexere opdrachten. Ze schrijven nog steeds graag artikelen en maken met plezier bladen, boeken, jaarverslagen, ‘Verslag-in-1-dag’ en campagnes. Maar Terwisscha & Wagenaar is inmiddels ook zeer bedreven in de productie van omvangrijke rapporten, visiedocumenten, beleidsnotities en projectvoorstellen, vaak met meerdere (ook internationale) betrokkenen en in een politiek speelveld. “Dat is een andere manier van schrijven. Je moet research doen, oog hebben voor de omgeving en de wegen, vereisten, mogelijkheden en onmogelijkheden kennen”, zegt Ben.

Ze trokken al menig project vlot. Soms op eigen initiatief, maar meestal in opdracht van en samen met partners. Kees: “Grote regionale programma’s, zoals Visit Wadden, diverse onderdelen van De Nieuwe Afsluitdijk (de Vismigratierivier en het Afsluitdijk Wadden Center), Waddenwandelen, Terpen- en Wierdenland en Atlantikwall in het Waddengebied. Maar ook projectplannen, visiedocumenten en subsidieaanvragen voor natuurorganisaties en culturele instellingen als Staatsbosbeheer en Keunstwurk. En niet te vergeten voor kleinere organisaties en stichtingen als It Erfskip, Erfgoed en Publiek en verenigingen van dorpsbelangen.”

Nieuw in de afgelopen jaren is bovendien dat Terwisscha & Wagenaar naast teksten, advies en procesbegeleiding, ook vormgeving (print en online), het bouwen van websites en andere digitale technieken in huis heeft.

Schrijfburo/Planburo/Vormburo
En zo werd Terwisscha & Wagenaar naast Schrijfburo, ook het moederbedrijf voor het Planburo en Vormburo. Geen marketingtruc om het bedrijf groter te laten lijken, maar om duidelijkheid te scheppen in het aanbod. Dat omvat nog steeds tekst en redactiewerk, maar de bijdrage in het proces, de totstandkoming en het resultaat van initiatieven is steeds groter geworden, licht Ben toe. “We denken van meet af aan mee, leggen verbanden, verbinden partijen en helpen vaak ook bij de financiering.” Vandaar naast het Schrijfburo ook het Planburo.

En het Vormburo? Ben: “Het is geen probleem als een opdrachtgever de vormgeving zelf of bij een ander laat doen. Wij onderhouden dan zelfs vaak het contact. Maar liever doen we het in eigen beheer. De lijnen zijn dan kort en we hebben een uitstekende vormgever en multimediaspecialist in huis. Hij is van alle markten thuis, daar hebben we mazzel mee. Hij maakt bijvoorbeeld ook animaties, artist impressions en zelfs muziek.” Er werd al enkele jaren gewerkt onder de noemer TWonline, maar wegens het groeiende aandeel vormgeving is de naam veranderd in Vormburo. Het mooie is: zelfs de vormgever heeft een liefde voor taal.

Medewerkers
Vormgever en multimediaspecialist Jos Blomsma, is een van de medewerkers van Terwisscha & Wagenaar. De andere medewerkers zijn inzetbaar voor zowel het Schrijfburo als het Planburo. Terwisscha & Wagenaar heeft vrijwel altijd medewerkers gehad – “collega’s, het gaat er hier niet zo hiërarchisch aan toe” – vaak zo’n zes tot acht, Ben en Kees meegerekend. Groter hoeft van hen niet. “We willen namelijk zelf ook aan de slag voor onze relaties en niet de hele dag als manager of personeelschef moeten optreden.”

“Er hebben hier vaak jonge mensen gewerkt die bij ons ervaring op konden doen en na een paar jaar verder gingen. Een aantal medewerkers is zelf het ondernemerspad opgegaan. We hadden ook regelmatig stagiairs: studenten journalistiek of communicatie.” Ben en Kees helpen hen graag op weg. “Jonge mensen aannemen is nu wel lastiger, omdat ons werk ingewikkelder is geworden. Daartoe behoort ook het begeleiden en soms aansturen van processen. We hebben vaak met meerdere partijen binnen één project van doen. Dat vraagt de nodige kennis en ervaring, dat doe je niet zomaar.” Wel heeft Ben nog een wens. “Ik zou graag nog een aantal jonge mensen intern willen begeleiden bij het starten van een eigen communicatiebureau, onder onze vleugels. Mits ik daar de tijd voor vind.”

Van het een komt het ander?
Werk was er eigenlijk altijd wel. Kees: “Niet dat er een strategisch businessplan aan ten grondslag lag, maar we hebben wel heel bewust ons netwerk opgezet en uitgebouwd. Ben: “Maar soms rolden we er wat in. Dan hadden we ergens een verhaal over geschreven en dan was het: ‘kunnen jullie ook de pr doen?’ Een artikel kon ook uitmonden in de vraag om het hele blad te maken. Of we schrijven een projectplan of subsidieaanvraag en worden vervolgens betrokken bij de uitvoering.” Kees: “Voor de opdrachtgever is het handig en tijdbesparend dat wij al snel in het onderwerp zitten en vaak de gevoeligheden, de mensen en het netwerk kennen.”

Toch is het niet slechts ‘go with the flow’. Het is ook een kwestie van kansen zien, van sturing en van werk creëren. In de beginperiode bijvoorbeeld, toen ze voor kranten en bladen verhalen schreven die ze vaak zelf hadden aangedragen. Ze hebben ook zelf bladen uitgegeven. Dat begon met een reisbureau. “In plaats van dure advertenties plaatsen, hadden we bedacht dat ze beter een eigen blad konden uitbrengen. Het was de eerste van een aantal uitgaven. Soms werden we gevraagd, soms namen we zelf het initiatief, bijvoorbeeld voor een magazine over bezinningstoerisme of over historische buitenplaatsen in Fryslân.”

In retroperspectief blijkt een belangrijke keus te zijn gemaakt, toen Kees in de beginjaren een advies tijdens een ondernemerscursus in Diemen naast zich neerlegde. “Inhoudelijk specialiseren, was het credo. Maar onderweg naar huis dacht ik: dat gaat in het Noorden niet werken. Zoveel smaken hebben we hier helemaal niet. Dus hebben we ons ontwikkeld als supergeneralisten.” Bovendien hebben Ben met zijn studies bodemkunde en cultuurwetenschappen en Kees, opgeleid tot leraar geschiedenis en Nederlands, een brede interesse. Daarom zijn ze altijd van alles naast elkaar blijven doen. Dat geldt zowel voor de onderwerpen als het soort opdrachten en klanten. Het is juist die brede belangstelling en veelzijdigheid die vaak van pas komt.

Inhoud geven
Met het Schrijfburo, Planburo en Vormburo doen Kees en Ben inmiddels dat waar hun hart ligt. Het is al lang geen werk meer om het werk, maar om iets te betekenen. Friesland en Noord-Nederland een beetje mooier maken: socialer, duurzamer, groener. Daar willen ze aan bijdragen. “We willen inhoud geven.” En dat lukt, met de mooie opdrachtgevers en mooie opdrachten die ze door de jaren mochten doen. Het is ook juist daardoor dat hun kennis en overzicht blijven groeien. “Veel kennis is ook aan elkaar te koppelen. Of het nu bijvoorbeeld om natuurbescherming, vismigratie, de Waddenzee, het Drents heideschaap, natuurinclusieve landbouw, het veenweidegebied of weidevogels gaat of om innovatie, sociale infrastructuur en welzijn: door te verbinden hopen we een verschil te kunnen maken dat van maatschappelijke waarde is.”

Vanuit hun betrokkenheid gebeurt het vaak dat ze er meer tijd in steken en een stapje extra zetten. “Vooral bij vaste klanten en complexe opdrachten gebeurt dat nogal eens. En voor kleinere organisaties, al is het dan soms bijna voor het goede doel. Maar het levert echt iets op, het is dankbaar werk.” Een korte stilte. “We zijn wel serieus hè?”, zegt Ben bedachtzaam, gevolgd door gegrinnik. “Nou ja, in ons werk dan, want ook humor is belangrijk.” En hoe serieus de doelen en de werkwijzen ook zijn, de inhoud, toon en uitstraling van de producten kunnen zo serieus of luchtig zijn als past bij het middel en de doelgroep.

Trots
Ze zijn trots op wat Terwisscha & Wagenaar heeft kunnen doen in die dertig jaar. Een paar wapenfeiten:

  • Duizenden artikelen voor de meest uiteenlopende media in heel Nederland
  • Zo’n 70 miljoen euro aan projectsubsidies helpen binnen te halen voor het waddengebied
  • Via Historische wandelpaden in Noordoost-Friesland, naar Waddenwandelen, naar knooppuntnetwerken en routebureaus in Groningen en Friesland (Wandelnetwerk Fryslân)
  • Het projectplan gemaakt dat de Leeuwarder gemeenteraad en Provinciale Staten over de streep trok bij de beslissing zich te kandideren als culturele hoofdstad in 2018
  • Projectplannen en subsidieaanvragen voor tientallen projecten, waaronder Bezoekerscentrum Schiermonnikoog, Afsluitdijk Wadden Center, Vismigratierivier, Schaapskooi Ruinen, Zeegras, Keunstwurk, NHL Hogeschool, Jopie Huisman Museum
  • Boschplaatvisie 2030: o.a. programma-opzet, verslaglegging excursies/workshops, online magazine en visiedocument
  • Atlantikwall in het Waddengebied: één van de succesvolste projecten in het hele waddengebied over beleefbare cultuurhistorie en religieus of militair erfgoed
  • Ontwikkelagenda’s Dagrecreatieve Netwerken en Toekomstbestendige Banen (toerisme)
  • Visie en evaluatie Toerisme Alliantie Friesland
  • Koersdocumenten, ambitienota’s en subsidieaanvragen Merk Fryslân
  • Vermarkten Waddengebied, programma geschreven en regie en content website Visit Wadden
  • Kening fan ‘e Greide: mede-initiatiefnemer, communicatie en uitvoerder van vele ideeën en projecten (o.a. Koplopers)
  • De negendelige televisieserie en boek Sicht op Fryslân i.s.m. AFUK, Omrop Fryslân, Landschapsbeheer Friesland en It Fryske Gea
  • Terpen- en Wierdenland: planontwikkeling, aanvraag Waddenfonds en uitvoering pr & communicatie;
  • Kerkenvisie gemeente Súdwest-Fryslân: beleidsnota en de publieksgerichte ‘Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân’
  • Boeken over Welzijn Nieuwe Stijl, Stinzenflora, 50 jaar Lauwersmeergebied, Romte, Verhalenbundel Werkplaats Sociaal Domein en Gerrit Vlaskamp
  • Speeches voor o.a. promotie van een hoogleraar, gedeputeerden, wethouders, burgemeesters, de CdK en bedrijfseigenaren
  • Websites: OurRhine, BlijeVis, Boschplaatvisie, Het Blauwe Hart, Elfstedenroeimarathon, Mooiedingenmakers
  • Animaties: o.a. Innofest, Kening fan ‘e Greide, Achtste Dag, Neushoorn
  • Initiatiefnemer, medeorganisator en promotie Serious Request Elfstedenroeimarathon waarbij roeiers uit het hele land deelnamen, inclusief bondsploeg, en ruim € 80.000 binnenhaalden voor het goede doel

Op de achtergrond
Welbeschouwd heeft Terwisscha & Wagenaar behoorlijk wat sporen achtergelaten, soms zelfs letterlijk. Toch is dat niet voor iedereen even zichtbaar. Ben: “We werken vaak op de achtergrond, zijn best dienstbaar ingesteld. We hebben ook al heel wat initiatieven bedacht en uitgevoerd, maar nooit het lintje doorgeknipt!” Kees: “We zijn vooral blij dat we iets kunnen bijdragen en gunnen de ander zijn succes. Het gaat erom samen resultaten te bereiken.”

Eigenlijk komt die bescheidenheid prima uit voor veel werkzaamheden. Ben: “We hebben vaak inzage in vertrouwelijke informatie en denken mee over prille plannen die nog niet klaar zijn om naar buiten te gaan. De opdrachtgevers moeten kunnen vertrouwen op onze integriteit. En doordat we op de achtergrond blijven, kunnen we opdrachtgevers ook prima combineren. Met het netwerk en de kennis die we hebben opgebouwd, inhoudelijk en van processen, en met gevoel voor verhoudingen, kunnen we anderen helpen. We kunnen mensen met elkaar in contact brengen en obstakels helpen overwinnen.”

De toekomst voor Terwisscha & Wagenaar
Aan stoppen denken Kees en Ben nog niet. De coronacrisis merken ze heus. Ben: “Bedrijven, overheden en organisaties houden hun adem in en nemen geen risico’s. Toch gaat het verrassend goed.” Kees: “We hebben voldoende werk en ook nieuwe opdrachtgevers weten ons ondanks de crisis te vinden.” Ben verwacht dat de vraag naar complex en omvangrijk schrijfwerk zal aanhouden en groeien. “Veel opdrachtgevers hebben er de tijd of de juiste mensen niet voor. Aansluitend kunnen we helpen bij de communicatie rond initiatieven en projecten, zoals met digitale oplossingen en vormgeving.” Kees: “De wereld staat niet stil.”